Cel nauki języka i ćwiczeń piśmiennych – Stanisław Pallan

1. Cel nauki języka i ćwiczeń piśmiennych

Plan nauk, wprowadzony dla szkół ludowych pospolitych rozporządzeniem c. k. Rady szkolnej krajowej z dnia 7. marca 1893 11711, zakreśla nauce języka wykładowego taki cel w tych szkołach:

1. Dokładne rozumienie mowy w wyrażaniu się ustnym i piśmiennym.

2. Poprawne wyrażanie się w mowie i piśmie, w zakresie życia codziennego i nauki szkolnej.

3. Znajomość najważniejszych zasad gramatycznych, o ile jest niezbędna do poprawnego władania językiem, jako przygotowania do szkoły średniej.

4. Wprawa w sporządzaniu pism używanych najczęściej w sprawach potocznych i gospodarskich.

5. Kształcenie uczuć religijnych, moralnych, estetycznych i patriotycznych, kształcenie woli, poczucia obowiązku, zamiłowania pracy i poszanowania swego stanu, w ogóle uszlachetnienie umysłu młodzieży.

Młodzież kończąca szkołę pospolitą powinna zatem jasno i zwięźle wyrażać swe myśli w mowie i piśmie, w ćwiczeniach piśmiennych zaś starannie unikać błędów gramatycznych i ortograficznych.

Aby ten cel osiągnąć, trzeba obok ustnej nauki równomiernie i jak najdokładniej opracowywać ćwiczenia piśmienne, poświęcając im prawie połowę czasu, przeznaczonego na naukę języka.

2. Ważność i znaczenie ćwiczeń piśmiennych

Ćwiczenia piśmienne są zawsze wiernym i trwałym odbiciem żmudnej pracy szkolnej: usiłowań nauczyciela, pojętności i stanu umysłowego dziecka. Są one bardzo dobrym środkiem kształcenia; utrwalają nabyte wiadomości, pomagają spełniać obowiązki we wszystkich zawodach praktycznych, przyczyniają się do wprawy w użyciu ojczystego języka, tego najdroższego skarbu, odziedziczonego po przodkach, który pomnożony i wzbogacony przekazać winniśmy potomności. Mają one zatem pierwszorzędne znaczenie w szeregu nauk szkolnych.

3. Materiał do ćwiczeń

Materiał do ćwiczeń piśmiennych czerpie się głównie z nauki głośnej, opartej na przepisanych książkach do czytania, nadto jeszcze z obserwacji i własnego doświadczenia dziecka. Ogromne bogactwo materiału mieści się w Szkółkach I, II, III, IV i V i w książkach do czytania na klasę III, IV, V i VI; nie podobna go nigdy zupełnie wyzyskać nawet przy najusilniejszej pracy nauczyciela w ciągu czasu przeznaczonego na naukę szkolną.

Dzieci powinny z tego obfitego materiału zapamiętać koniecznie na całe życie wszystkie myśli przewodnie, mające wartość etyczną, dalej to wszystko, co ma w nich rozbudzić przywiązanie do ziemi rodzinnej, wreszcie wybitniejsze zdarzenia z dziejów ojczystych, które zawsze należy powiązać i ująć w zaokrągloną całość. Trzeba zatem często poświęcać kilka chwil na streszczanie ustne i piśmienne najważniejszych lekcji szkolnych.

Dziecko musi nauczyć się zastanawiać nad sobą, porównywać swoją pracę z mozolną pracą rodziców i sąsiadów, podpatrywać zajęcia i czynności ludzi, ich zwyczaje i obyczaje uświęcone wiekami, zbierać wyrażenia i nazwy swojskich rzeczy, a z tego wszystkiego ma od czasu do czasu zdawać sprawę piśmiennie. To je zachęci i pobudzi do samodzielności. […]

4. Podział i zakres

Ponieważ do wyrażania myśli pismem potrzeba niezbędnie:

1) należytego pisania wyrazów,
2) należytej budowy poszczególnych zdań,
3) należytego, logicznego powiązania zdań w całość,

przeto ćwiczenia piśmienne dzielimy na ortograficzne, gramatyczne i stylistyczne. Ostatnie są koroną wykształcenia językowego, tamte torują im drogę.

Zakres ćwiczeń jest następujący:

Dla klasy I, stopnia pierwszego, 1 roku nauki:

Pisanie wyrazów i zdań, czyli stosując dyktanda ze słuchu; przepisywanie wyrazów i krótkich zdań z tablicy i z książki, pisanie wyrazów i krótkich zdań z pamięci. Poznanie samogłoski i spółgłoski; poznanie imienia własnego, poznawanie rzeczowników zmysłowych, rozróżnianie liczby pojedynczej i mnogiej, używanie kropki.

Dla klasy II, stopnia drugiego, 2 roku nauki:

Przepisywanie zdań i krótkich ustępów z tablicy i z książki, pisanie wygłoszonych krótkich zdań (dyktanda), pisanie z pamięci krótkich zdań i ustępów. Wprawianie do poprawnego używania języka przez konsekwentne poprawianie błędnego wyrażania się dzieci w mowie i piśmie. Powtórzenie rzeczy o wyrazach, głoskach. Rozróżnianie zdania pojedynczego od złożonego, prostego od rozwiniętego. Podmiot i orzeczenie. Poznanie rzeczownika, przymiotnika, czasownika, zaimka osobistego w pierwszym przypadku liczby pojedynczej i mnogiej. Rodzaj i odmiana rzeczownika i przymiotnika przez przypadki na pytania. Odmiana czasownika w 3 czasach głównych. Używanie przecinka, znaku pytania, wykrzyknika. W szkołach 1 — 4 klasowych typu wiejskiego materiał jest szczuplejszy.

Dla stopnia trzeciego, 3 i 4 roku nauki:

W szkołach 1 klasowych: Ćwiczenia ortograficzne. Pisanie treści krótkich ustępów odczytanych, krótkie opowiadania, opisy i porównania na podstawie nauki głośnej, jako odpowiedzi na zadane pytania.

Wprawianie do poprawnego używania języka itd. jak wyżej stopnia drugiego. Przez ćwiczenia ustne i piśmienne należy doprowadzić do świadomości w rozróżnianiu rzeczownika, czasownika i przymiotnika, obu liczb, trzech osób, trzech głównych czasów, podmiotu i orzeczenia. Pouczenie o używaniu przecinka i dwukropka.

W szkołach 2 klasowych: oprócz powyższego jeszcze: Poznanie zaimka osobistego i wskazującego, liczebnika głównego i porządkowego, siedmiu przypadków.

W 3 klasowych jeszcze nadto: w 3 r. n. Poznanie zaimka osobistego i wskazującego, czasownika; siedmiu przypadków; stopniowanie przez trzy stopnie, 3 osoby, 3 czasy główne; w 4 r. n. Poznanie liczebnika głównego i porządkowego; zdanie pojedyncze; podmiot i orzeczenie.

W 4 klasowych to samo, co w 3 klasowych w 3 i 4 r. n. i jeszcze nadto w 4 roku nauki: Używanie trybu oznajmiającego i rozkazującego, poznanie przysłówka, przyimka i spójnika.

Dla stopnia czwartego, 5 i 6 roku nauki.

W szkołach 1 i 2 klasowych: Ćwiczenia ortograficzne ze szczególnym uwzględnieniem używania znaków pisarskich. Ćwiczenia piśmienne: krótkie opowiadania, opisy i porównania z zakresu nauki szkolnej; listy i pisma najczęściej używane w sprawach potocznych i gospodarskich, zastosowane do warunków miejscowych. Powtórzenie i utrwalenie poprzednio nabytej świadomości zasad poprawnego używania języka przez ćwiczenia ustne i piśmienne i dalsze konsekwentne prostowanie błędnego wyrażania się dzieci w mowie i piśmie.

W 3 i 4 klasowych: Ćwiczenia ortograficzne z szczególnym uwzględnieniem znaków pisarskich. Na ćwiczenia piśmienne w 5 roku nauki: samodzielne opowiadania, opisy i porównania z zakresu nauki szkolnej; W 6 roku nauki zaś listy i pisma najczęściej używane w sprawach potocznych, gospodarskich lub przemysłowych, zastosowane do warunków miejscowych.

Powtórzenie i utrwalenie poprzednio nabytej znajomości zasad poprawnego używania języka i uzupełnienie ich rozróżnianiem zdania głównego od pobocznego.

Dla nauki dopełniającej.

Wzory listów kart korespondencyjnych, przekazów, przesyłek pocztowych i kolejowych, telegramów, ogłoszeń, ofert, zamówień, rachunków, kwitów, świadectw, próśb, podań, petycji. Wzory te należy wykonać nie w zeszytach, ale w takiej formie, jakiej się rzeczywiście używa w praktyce.

5. Wskazówki metodyczne

Wszelkie ćwiczenia piśmienne muszą być należycie stopniowane, i plan ćwiczeń ma być z góry na każdy stopień nauki w ogólnych zarysach ułożony. Większą część ćwiczeń piśmiennych wykona młodzież w szkole pod okiem nauczyciela, jako zatrudnienie ciche; tylko niektóre ćwiczenia można zadawać, jako pracę domową. Dyktanda i przygotowanie do zadania muszą się odbywać podczas nauki głośnej.

Podstawą do nauki ćwiczeń piśmiennych jest wprawienie dzieci w staranną, wyraźną i poprawną wymowę. Nauczyciel sam musi mówić wyraźnie, powoli głośno i poprawnie; każe powtarzać dziecku wyraz lub zdanie z cierpliwością tak długo, dokąd ono tego nie powtórzy należycie i nie pozbędzie się wadliwej wymowy. Trud zużyty w początkowej nauce ułatwi znacznie pracę na wyższych stopniach.

Dziecko wykona dobrze ćwiczenia ortograficzne tylko wtenczas, gdy potrafi słowo należycie wymówić, gdy widzi i zapamięta to słowo w piśmie i druku, gdy wreszcie zrozumie pochodzenie wyrazu. Nie wolno zatem nigdzie dla oduczenia błędów pisać wyraz umyślnie z błędami ortograficznymi, albo przedrzeźniać i naśladować złą wymowę. Młodzież robi częściej błędy ortograficzne od chwili, gdy zaczyna się uczyć drugiego lub więcej języków.

Z pośród ćwiczeń ortograficznych największą wartość mają dyktanda, przede wszystkim najrozleglejsze zastosowanie mają one na niższych stopniach nauki. W miarę postępu w nauce elementarnej piszą dzieci następnie najpierw samogłoski, potem głoski, [sylaby], wyrazy, łatwe zdania, rozbierając je pierwej na części. Na wyższych stopniach nauki powinno się dyktować zawsze kilka zdań, będących w pewnym związku, bo tutaj dyktaty są przygotowaniem do ścisłego i jasnego wyrażania myśli. Dyktanda mają dzieci same napisać, a nie odpisywać z książki, z tablicy, ani z tabliczek lub zeszytów innego dziecka, bo takie ćwiczenie odpisane traci cechę dyktanda.

Ćwiczenia gramatyczne i językowe wyrabiają poczucie należytego użycia języka i poprawnego nim władania w mowie i piśmie, przyczyniają się do poznania i utrwalenia najważniejszych zasad gramatycznych, wreszcie do wykazania bogatego zasobu form i zwrotów, którymi często te same myśli oddać można. W tych ćwiczeniach zaznajamia się także dziecko ze sposobem użycia znaków pisarskich i ich znaczeniem, utrwala zasady ortograficzne, zwraca uwagę na pochodzenie, rozmaite znaczenie i stosowanie wyrazów.

Ćwiczenia gramatyczne i językowe czerpie się głównie z żywej poprawnej mowy, z przykładów podanych w książkach szkolnych, ze streszczenia wykładu szkolnego. Unika się przy tym spisywania reguł i trudnych nazw gramatycznych.

Ćwiczenia piśmienne gramatyczne, które plan nauki przepisuje, muszą być w jak największej łączności z nauką samej gramatyki. Ćwiczenia te mają na celu powtórzenie, utrwalenie i praktyczne zastosowanie poznanych zasad gramatycznych. […]

Wszystkie te ćwiczenia są już formą zbliżone do stylistycznych i stanowią dla nich podstawę.

Stylem nazywamy sposób wyrażania myśli za pomocą mowy lub pisma. Przed wynalezieniem papieru pisano na tabliczkach powleczonych woskiem za pomocą narzędzia metalowego zwanego Στιλός (łac. stilus), na jednym końcu zaostrzonego do rycia, na drugim spłaszczonego do zacierania pisma. Od tego to narzędzia pochodzi nazwa stylu, a zastosowano ją później do każdego rodzaju sztuk pięknych. Mamy więc także styl w architekturze, rzeźbiarstwie, malarstwie, muzyce itd. W pracach stylistycznych młodzieży zawsze ma przebijać jasność, dokładność, prostota. Dlatego na wyższych stopniach nauki młodzież musi mieć pewną swobodę w układzie myśli, aby te zalety stylu uwydatniły się w jej samodzielnej pracy.

Przed każdym pisaniem ćwiczenia stylistycznego z początku dyktuje się dzieciom wyrazy mające trudniejszą pisownię, których wypada użyć w ćwiczeniu; trzeba wyjaśnić ich pochodzenie, kazać je przezgłoskować, o ile zaś przychodzą po raz pierwszy, uwidocznić na tablicy szkolnej, aby ucho i oko dziecka do nich się najpierw przyzwyczaiły.

Jeżeli na podstawie opracowanego ustępu lub wykładu zamierzamy dać ćwiczenie stylistyczne, piszemy na tablicy stosowne pytania. Uczeń czyta te pytania i odpowiada na nie najpierw ustnie, potem pisemnie. W tematach dla stopni wyższych unikamy o ile możności pytań, natomiast dajemy wyrazy przypominające rozkład, czyli dyspozycję, którą zdolniejsze dziecko po kilku ćwiczeniach samo nieraz może wskazać i z danego materiału wyprowadzić. Każde ćwiczenie powinno być krótkie, treściwe, stosowane do sił umysłowych młodzieży.

Dla stylistyki praktycznej są wzory w rozdziale piątym V Szkółki. Gdy jednak plan poleca uczyć tej stylistyki w szkole 3 i 4 klasowej już na szóstym roku nauki, a często i stosunki domowe wymagają, aby starszy uczeń wyręczył rodziców, przeto trzeba zawsze, ucząc tego przedmiotu, okazać wzór odnośnego pisma na tablicy, dokładnie go objaśnić, a potem zalecić wykonanie tego ćwiczenia na blankiecie, naśladującym rzeczywiste formy w praktyce przyjęte. O ile nie piszą dzieci ćwiczenia podług dyktanda, należy zaraz wprowadzać pewną rozmaitość w formie, tak, aby każde dziecko z tego samego stopnia nauki wykonało swoją pracę przynajmniej w szczegółach odmiennie od drugiego.

Starszej młodzieży z nauki dopełniającej można czasem dozwolić swobodnych zapytań o wskazówki do wykonania różnych pism, nadających się w pospolitym życiu, i dobrej rady nie skąpić.

Z powyższego wynika, że do każdego ćwiczenia trzeba dzieci dobrze przygotować, aby pojęły należycie, co i jak mają wykonać.

6. Ilość ćwiczeń piśmiennych

Na zeszytach podręcznych powinny dzieci pisać co dzień ćwiczenie, a to na każdej prawie godzinie nauki języka lub wiadomości z dziejów i przyrody.

O ile gdzieś stosunki pozwolą, mogłyby i w domu wykonywać łatwe ćwiczenia, jako zadanie domowe. […]

7. Zewnętrzna forma ćwiczeń

[…] Trzeba od wstępu do szkoły przyzwyczaić dziecko, aby utrzymywało swoje książki i przybory naukowe w porządku, aby szczególniej szanowało i chroniło zeszyty od zmięcia, zaginania kartek i splamienia.

[…] Każdy zeszyt na okładce ma dziecko własnoręcznie podpisać i oznaczyć porządkową liczbą, nazwą szkoły, stopnia i roku nauki. Ćwiczenia na niższych stopniach powinny zająć najwyżej całą stronę łącznie z tematem. Przez pierwsze półrocze na stopniu drugim każde dziecko powinno w swoim zeszycie pod każdym ćwiczeniem wypisać nazwę szkoły, swoje imię i nazwisko. Na wyższych stopniach ma zawsze nad lub pod ćwiczeniem oznaczyć datę, kiedy je pisano, a wraz z tematem pisać półtorej lub dwie stronice zeszytu. Dłuższa praca zniechęca dziecko, sprowadza znużenie, zbywanie i zaniedbanie.

Do ćwiczeń z praktycznego stylu rozpowszechniają się coraz więcej odpowiednie blankiety, naśladujące rzeczywistą formę wzorów. Trzeba tylko wskazać, jak mają być wypełnione. Ucząc pisania listów szczególniejszą uwagę zwróci nauczyciel na potrzebę pisania wyraźnego i dokładnego adresu.

We wszelkich ćwiczeniach powinno być pismo dzieci jak najstaranniejsze, kształtne i prawidłowe, a więc kaligraficzne. Tu wypada unikać zbytniego pośpiechu. Dopiero w nauce dopełniającej mogą się wprawiać dzieci w szybszym piśmie. Przy tym trzeba dbać o prawidłowy układ ciała i dopilnować, aby dzieci miały wszystkie potrzebne przybory do pisania. […] Zeszyty mają być do samego ostatka zapisane. Jeżeli w pierwszym półroczu zeszyt nie jest wykończony, ma go uczeń używać jeszcze i w drugim półroczu, pokąd go całkowicie nie zapisze; przemawiają za tym względy oszczędności i wychowawcze. Po roku szkolnym zeszyt należy oddać uczniowi. Tematy w zadaniach muszą być co roku zmieniane; nie należy dawać parę lat z rzędu tych samych tematów na tym samym stopniu nauki.

8. Poprawianie ćwiczeń piśmiennych

Poprawianie ćwiczeń piśmiennych jest jednym z najżmudniejszych obowiązków nauczyciela, zwłaszcza w klasach o licznej frekwencji. Wszystkie prace piśmienne trzeba koniecznie przeglądać i poprawiać sumiennie, starannie, (§ 131 Regulaminu dla szkół ludowych z r. 1909), bo młodzież niekontrolowana zaniedbuje się. Gdzie jest ścisła kontrola, tam dziecko pisze każde ćwiczenie coraz staranniej, gdzie jej nie ma, tam każde następne ćwiczenie jest coraz gorsze. Doświadczony pedagog, porównując stronicę pierwszą zeszytu ucznia z ostatnią, pozna zaraz na pierwszy rzut oka, w jaki sposób ćwiczenia przeglądano i poprawiano.

Prace piśmienne wykonywane w domu lub podczas cichych zajęć w szkole, poprawia nauczyciel na godzinach szkolnych, natomiast ćwiczenia, które przedkłada przełożonym, poprawia w zasadzie tylko w domu i to atramentem barwnym, czerwonym lub niebieskim, nie ołówkiem.

Dzieci napiszą dobrze każde ćwiczenie, skoro je nauczyciel pierwej dokładnie omówi i starannie opracuje podczas głośnej nauki, jeżeli nie przeceni przy tym sił dziecka, zostawi mu dość czasu do napisania i unikać będzie ćwiczeń dłuższych, nużących. Dzieci powinny zawsze każde ćwiczenie zaraz po napisaniu przeczytać same po cichu, a przy tym zastanowić się, czy czego nie opuściły albo mylnie nie napisały i dostrzeżone usterki zaraz poprawić.

Poprawa ćwiczeń domowych i danych na ciche zajęcie odbywa się po napisaniu lub okazaniu prac w ten sposób: Wywołany uczeń czyta zdanie po zdaniu głośno, powoli i wyraźnie; wszystkie dzieci czytają równocześnie swoją pracę, poprawiając dostrzeżone usterki. Wyrazy o trudniejszej pisowni trzeba przy tym kazać przezgłoskować. Nauczyciel kontroluje równocześnie, czy wszystkie dzieci ćwiczenie przyniosły i czy je poprawiają. Jeżeli ćwiczenia nie są u wszystkich dzieci jednakowe, tylko swobodnie pisane, to każe się je czytać po kolei kilku uczniom i poprawia błędy stylistyczne, wskazując zarazem krótko jak i dlaczego należy inaczej rzecz ułożyć.

Korektę dyktanda na każdym stopniu, szczególniej zaś na pierwszym, należy tak przeprowadzać, aby dzieci popełnione błędy same poznawały i same je poprawiały. Nauczyciel kontroluje pismo dzieci. Skoro tylko gdzie dostrzeże błędnie pisany wyraz, zażąda, aby to dziecko, które błędnie pisze, najpierw dotyczący wyraz poprawnie wymówiło, następnie porównało mowę z pismem i błąd sprostowało. Nigdy nie zezwala się pisać jednemu dziecku na tablicy dyktando, gdy równocześnie inne dzieci piszą go na zeszytach lub tabliczkach. Dopiero, gdy nauczyciel stwierdzi, że wszystkie dzieci dyktat napisały, może przez znaczną liczbę lub większość uczniów błędnie pisane wyrazy kazać jednemu uczniowi na tablicy pisać poprawnie, omówić i wytłumaczyć. Jeżeli dziecko napisze błędnie w zdaniu jakiś wyraz na tablicy, trzeba ten wyraz przekreślić, nad nim inny poprawnie napisać i pouczyć, że tak samo uskutecznia się poprawki w zeszytach. Przy poprawie ćwiczeń na wyższych stopniach nauki trzeba uważać zawsze na pisownię, poprawne wyrażenie się, budowę i logiczne następstwo zdań, wreszcie na pismo.

Poprawki w zeszytach, które się przełożonym przedkłada, muszą być dokładne i starannie napisane. W korekcie prac na drugim stopniu przekreśla się wyrazy błędnie użyte lub błędnie napisane i nad nimi pisze poprawnie. Wyrazy opuszczone wpisuje sam nauczyciel, słowa źle rozdzielone sam należycie rozdziela znakiem równania =, wyrazy źle razem spisane przedziela kreską esowatą ʃ i cenzurę pisze pełnym wyrazem pod ćwiczeniem. Na najbliższej lekcji rozdaje dzieciom zeszyty, każe czytać zadanie dostateczne i żąda, by czytający wymienił błędnie pisane słowa i powiedział jak i dlaczego inaczej je pisać należało. Nauczyciel każe wreszcie spisać na końcu ćwiczenia poprawnie te wyrazy i pooddzielać je przecinkami. Tę korektę uczniów trzeba zaraz przeglądnąć. Jeżeli w którymś ćwiczeniu jest bardzo wiele błędów, albo pismo rażąco niedbałe, to takie ćwiczenie ma dziecko całe poprawnie na nowo przepisać. Na stopniu trzecim nauczyciel przekreśla już nie cały błędnie nadpisany wyraz, tylko poszczególne litery i nad nimi pisze poprawkę. Wyrazy błędnie rozdzielone zaznacza kreską ukośną / w tym miejscu, na które przypada prawidłowy rozdział, zaś wyrazy złożone napisane osobno, łączy łukiem u dołu wygiętym ᴗ a wreszcie omawia tak samo jak na stopniu II; na stopniu czwartym już się tylko podkreśla błędy ortograficzne kreską poziomą, równą, gramatyczne wężykowatą, a stylistyczne poprawia lub podkreśla podwójną kreską poziomą. Po rozdaniu zeszytów wypowiada się ogólne uwagi i spostrzeżenia o pracy uczniów; chwali się najpilniejszych, zachęca słabszych, każe się im odczytać prace i samodzielnie poprawić, a wytknie się przy tym i omówi błędy, które są pospolitsze. Pod wypracowaniem na końcu ćwiczenia po stronie prawej pisze się cenzurę według skali oceny powszechnie przyjętej i przez władzę szkolną przepisanej. Czasem można treściwie w formie rozkazu krótkiego napisać dodatkową uwagę, np.: Pisz piękniej! Pisz uważniej! Uważaj na znaki pisarskie!, ale zresztą unika się wszelkiej zbytecznej korespondencji z uczniem w zeszycie. Przy ocenie prac trzeba być raczej pobłażliwym niż surowym, aby nie odbierać zachęty na przyszłość. Nie wolno też źle wykonanej pracy przekreślać w całości, albo dotyczące kartki przedzierać, gdyż zeszyt jest własnością dziecka a darcie kartek i zeszytów świadczy tylko o złośliwym usposobieniu nauczyciela i przyczynia się do rozpowszechnienia nieposzanowania cudzej własności. Pracę źle wykonaną ma uczeń ponownie dokładniej napisać pod okiem nauczyciela.

Nadto trzeba jeszcze pamiętać, że korektę ćwiczeń piśmiennych ze swej szkoły lub klasy musi zawsze sam nauczyciel przeprowadzić i w tej czynności nikim nie może się wyręczać. Ćwiczenia należy poprawić jak najprędzej po napisaniu i oddać jak najwcześniej dzieciom, w pewnych stale oznaczonych terminach. Na wszystkich stopniach nauki wypada także prostować błędy kaligraficzne, przekreślać niekształtne litery, a pisać prawidłowe.

Źródło: Stanisław Pallan, Zbiór ćwiczeń piśmiennych. Podręcznik metodyczny dla nauczycieli szkół ludowych pospolitych: 1 — 4-klasowych, Kraków 1910.

Sprawdź nasze książki do nauki pisania

Przedwojenne podręczniki w nowym wydaniu